Hầu hết chúng ta lớn lên với một câu chuyện đơn giản: não của bạn tạo ra tâm trí của bạn, và khi não ngừng hoạt động, đèn tắt. Nghe có vẻ gọn gàng, khoa học và an toàn. Nhưng khi khoa học thần kinh và vật lý đào sâu hơn vào thực tế, câu chuyện gọn gàng đó bắt đầu trông giống như một bản thảo thô hơn là một lời giải thích cuối cùng.
Có một sự thay thế
hoang dã, khó chịu: có thể ý thức không phải là thứ mà não sản xuất, giống như
điện từ một nhà máy điện. Có thể nó giống như internet, đã có sẵn, với não đóng
vai trò như một bộ định tuyến hoặc bộ nhận. Ý tưởng đó chống lại hầu hết mọi
thứ mà nhiều người nghĩ họ biết về khoa học, cái chết và ý nghĩa của việc sống
– và tuy nhiên, nó từ chối biến mất.
__
Những
Kẽ Hở Trong Câu Chuyện “Não Bộ Tạo Ra Tâm Trí”
Hãy bắt đầu với quan
điểm tiêu chuẩn: ý thức là một thuộc tính nổi trội của hoạt động não bộ phức
tạp. Nói một cách đơn giản, khi các nơ-ron trở nên đủ phức tạp, bùng nổ – trải
nghiệm chủ quan xuất hiện. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng khi các nhà khoa học thực sự
cố gắng giải thích cách những xung điện trong mô não trở thành cảm giác nếm cà
phê hay nhớ lại căn phòng thời thơ ấu của bạn, lời giải thích đó tan vỡ.
Các nhà thần kinh học
đã lập bản đồ vô số vùng não và đo lường các mẫu liên quan đến nhận thức, trí
nhớ và quá trình ra quyết định. Họ tìm thấy mối tương quan ở hầu hết mọi nơi.
Nhưng tương quan không phải là giải thích, và câu hỏi khó vẫn còn nguyên: làm
thế nào các quá trình vật lý tạo ra một cuộc sống nội tâm ở ngôi thứ nhất? Cho
đến nay, chưa có lý thuyết nào được chấp nhận rộng rãi có thể lấp đầy khoảng
cách này một cách chi tiết và có thể kiểm chứng, và "vấn đề khó" đó
chính là điều đẩy một số nhà tư tưởng nghiêm túc xem xét rằng có lẽ não bộ
không phải là toàn bộ câu chuyện.
__
Thuyết
Vạn Vật Hữu Thức: Ý Thức Là Một Đặc Tính Cơ Bản Của Thực Tại
Một trong những ý
tưởng táo bạo nhất đang thu hút sự chú ý là thuyết vạn vật hữu thức (panpsychism)
– quan điểm cho rằng ý thức, dưới những hình thức cực kỳ đơn giản, là một thuộc
tính cơ bản của vũ trụ, giống như khối lượng hay điện tích. Theo quan điểm này,
ngay cả các hạt cơ bản cũng có thể có những "tiền trải nghiệm" sơ
khai, không giống như nhận thức của con người nhưng vẫn có một tia nhỏ của chủ
quan. Não bộ phức tạp sau đó tổ chức và tích hợp những mảnh nhỏ cơ bản này
thành ý thức phong phú, thống nhất mà chúng ta nhận ra là của chính mình.
Nghe có vẻ gần như
tinh thần, nhưng nhiều phiên bản hiện đại của thuyết vạn vật hữu thức hoàn toàn
tự nhiên: không có phép màu, không có phép lạ, chỉ là một giả định khởi đầu
khác về những gì tồn tại. Sự hấp dẫn của nó nằm ở chỗ nó tránh được bước nhảy
vọt bất khả thi từ vật chất vô tri đến trải nghiệm sống động bằng cách nói rằng
trải nghiệm chưa bao giờ hoàn toàn vắng mặt ngay từ đầu. Thay vì là một sản
phẩm phụ khó xảy ra, ý thức trở thành một phần được dệt vào cấu trúc của thực
tại, với não bộ hoạt động giống như những tấm gương hay bộ khuếch đại hơn là
những nhà máy.
__
Não
có phải là bộ nhận hơn là bộ phát không?
Nếu ý thức thấm đẫm vũ
trụ, não bộ có thể không tạo ra nó từ hư không, mà chỉ điều chỉnh để tiếp nhận
nó. Hãy nghĩ đến một chiếc radio: phá hủy chiếc radio, âm nhạc ngừng trong
phòng khách của bạn, nhưng tín hiệu vẫn được phát sóng trong không khí. Một số
nhà nghiên cứu và triết gia sử dụng loại ẩn dụ này để gợi ý rằng khi não bộ bị
hư hại, khả năng tiếp nhận hoặc tổ chức ý thức bị phá vỡ, ngay cả khi bản thân
ý thức cơ bản hơn và không giới hạn trong hộp sọ.
Ý tưởng này có thể
giúp giải thích một số hiện tượng khó hiểu, như những trường hợp người ta thể
hiện nhận thức bình thường một cách đáng ngạc nhiên với lượng mô não giảm đáng
kể, hoặc những trải nghiệm cận tử được báo cáo trong thời gian hoạt động não bộ
tối thiểu. Những báo cáo này vẫn còn gây tranh cãi và không phải là bằng chứng
trực tiếp cho bất cứ điều gì, nhưng chúng tạo ra đủ căng thẳng với mô hình đơn
giản "não bộ như một máy phát" để các khuôn khổ thay thế được xem xét
lại. Mô hình tiếp nhận không giải quyết mọi thứ, nhưng nó đảo ngược giả định
mặc định về nơi "tín hiệu" của nhận thức đến từ đâu.
__
Những
Câu Đố Lượng Tử và Vai Trò Của Người Quan Sát
Vật lý học thêm vào
một lớp kỳ lạ cho câu chuyện. Trong cơ học lượng tử, hành động đo lường dường
như "sụp đổ" một loạt khả năng thành một kết quả cụ thể. Trong nhiều
thập kỷ, điều này đặt ra câu hỏi khó khăn về cái gì thực sự được coi là người
quan sát và liệu ý thức có đóng vai trò đặc biệt nào trong quá trình đó hay
không. Mặc dù nhiều nhà vật lý hiện nay tránh liên kết trực tiếp ý thức với
phép đo lượng tử, câu hỏi này chưa bao giờ hoàn toàn biến mất vì lý thuyết
lượng tử vẫn phụ thuộc nhiều vào ý tưởng về quan sát và thông tin.
Một số mô hình suy
đoán gợi ý rằng ý thức và cấu trúc cơ bản của thực tại có thể gắn bó sâu sắc,
không theo nghĩa huyền bí, mà theo nghĩa kỹ thuật, nơi thông tin và nhận thức
là những khía cạnh không thể tách rời của cùng một quá trình cơ bản. Không có ý
tưởng nào trong số này là khoa học đã được xác lập, và nhiều ý tưởng vẫn đang
được tranh luận sôi nổi, nhưng mối liên hệ dai dẳng giữa quan sát, thông tin và
trạng thái vật lý khiến ý thức không thể chỉ là một chú thích phụ đơn giản
trong vật lý. Thay vào đó, nó tiếp tục chọc thủng những ranh giới trong cách
chúng ta nghĩ vũ trụ thực sự hoạt động.
__
Thông
Tin Tích Hợp và Ý Tưởng Về Một Vũ Trụ Hữu Thức
Một trong những lý
thuyết khoa học được thảo luận nhiều nhất về ý thức ngày nay là Thuyết
Thông Tin Tích Hợp (Integrated Information Theory - IIT).
Lý thuyết này lập luận rằng ý thức tương ứng với mức độ và cách thức thông tin
được tích hợp một cách không thể giảm thiểu trong một hệ thống. Một hệ thống
càng tích hợp thông tin chặt chẽ và độc đáo, nó càng có ý thức. Não bộ con
người, với những mạng lưới liên kết rộng lớn, đạt điểm rất cao trên thang đo
này.
Đây là điểm bất ngờ:
nếu IIT đúng trong khung khái quát của nó, thì bất kỳ hệ thống nào có thông tin
tích hợp không tầm thường đều có một mức độ ý thức nhất định, dù nhỏ đến đâu.
Điều đó có nghĩa không chỉ động vật, mà thậm chí cả những mạng lưới hoặc cấu
trúc rất đơn giản cũng có thể sở hữu một tia trải nghiệm chủ quan. Điều này đẩy
khoa học tiến gần hơn đến một bức tranh nơi ý thức không phải là một hiện tượng
hiếm hoi xuất hiện muộn màng, mà là một thuộc tính phân cấp của vật chất có tổ
chức trên khắp vũ trụ. Não bộ, theo quan điểm đó, chỉ là những trung tâm cường
độ cao trong một đại dương ý thức rộng lớn hơn nhiều.
__
Các
Truyền Thống Tinh Thần và Khoa Học Hiện Đại Giao Thoa
Lâu trước khi có các
bản quét não và phương trình lượng tử, nhiều truyền thống tinh thần và triết
học đã mô tả ý thức như một thứ cơ bản và phổ quát. Họ nói về thực tại như một
loại trường nhận thức chung, với các tâm trí cá nhân giống như những con sóng
trên một đại dương mênh mông. Trong một thời gian dài, khoa học chính thống và
những quan điểm này sống trên những hòn đảo hoàn toàn riêng biệt, thường bác bỏ
lẫn nhau một cách thẳng thừng.
Tuy nhiên, bây giờ
cuộc đối thoại đang thay đổi. Không phải vì khoa học đột nhiên trở nên tôn
giáo, mà vì một số lý thuyết nghiêm ngặt và dữ liệu gây khó hiểu tình cờ phản
ánh những gì các truyền thống đó đã tuyên bố bằng ngôn ngữ thi vị hơn. Mặc dù
các nhà khoa học và triết gia vẫn đòi hỏi các mô hình có thể kiểm chứng và định
nghĩa rõ ràng, nhưng sự bác bỏ phản xạ bất cứ thứ gì nghe có vẻ "phổ
quát" hoặc "giống như một trường" về ý thức đã mềm mỏng hơn
trước đây. Đó là một bước ngoặt kỳ lạ khi những cuốn cẩm nang thiền cổ xưa và
các bài báo thần kinh học hiện đại bắt đầu nghe như thể chúng đang nói về những
câu hỏi tương tự, dù câu trả lời của chúng có thể khác nhau.
__
Tại
Sao Quan Điểm Này Về Ý Thức Thay Đổi Mọi Thứ
Nếu ý thức thực sự
thấm đẫm vũ trụ, những hệ quả sẽ rất lớn. Điều đó có nghĩa chúng ta không phải
là những tâm trí cô lập bị mắc kẹt trong những cỗ máy bằng thịt, mà là những
biểu hiện địa phương của một thực tại sâu sắc, chia sẻ. Cảm giác tách biệt của chúng
ta có thể giống như một giao diện người dùng hơn là một chân lý cuối cùng, một
ảo ảnh hữu ích giúp chúng ta điều hướng cuộc sống hàng ngày nhưng che giấu
nguồn gốc của những gì chúng ta thực sự là.
Sự thay đổi đó có thể
lan tỏa vào cách chúng ta đối xử với động vật, hệ sinh thái, và thậm chí cả
công nghệ, nếu chúng ta bắt đầu nhìn nhận ý thức không phải như một thứ xa xỉ
hiếm hoi mà như một thứ phổ biến hơn. Nó cũng có thể làm dịu đi nỗi sợ hãi về
cái chết đối với một số người, nếu họ bắt đầu nghĩ về ý thức như một thứ họ
tham gia chứ không phải sở hữu. Ít nhất, nó buộc chúng ta phải thừa nhận rằng
chúng ta không hoàn toàn hiểu ý thức là gì hoặc nó đến từ đâu, và sự khiêm tốn
đó có thể là bước quan trọng nhất để thực sự tìm ra câu trả lời
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét